کوک و اعتدال در موسیقی بخش دوم

سیستم­ های کلاسیکِ کوک

این مقاله به توضیح مباحث عمومی در مورد سیستم های کوک و اعتدال فواصل موسیقی می پردازد؛ و حاوی اطلاعاتی است که برای فهم مبانی نظری موسیقی ایرانی الزامی است. این مقالۀ دنباله دار توسط نیکولاس تمپرلی نوشته و در دانشنامۀ بریتانیکا درج و توسط طینوش بهرامی به فارسی برگردانده شده است.​

از دو سیستم یونان باستان که عمدتاً در قرون وسطی استفاده می­شد، کوک فیثاغورثی، تمام پنجم­ها را کاملاً همخوان می­کند. در نتیجه، تمام سوم­ها و ششم­های بزرگ به مقدار ۲۲ سنت بزرگتر (یک سنت برابر با ۱/۱۲۰۰ اکتاو) یا به نسبت ۸۱:۸۰، بالاتر از حد ملایم هستند. این مقدار کُمای [سینتونیک (Syntonic) یا هم بسامد] نامیده می‌شود و زمانی که نت‌های آن‌ها به طور همزمان به صدا در می‌آیند، فواصل را به شدت ناسازگار می‌کند. در محدودۀ وسعت صوتی [گاموت Gamut] که در قرون وسطی استفاده می­شد، فاصلۀ سوم یا ششم بزرگ، به مقدار یک کُما ناکوک بود؛ با ضربان بین ۶ تا ۳۲ بار در ثانیه. از نظر ملودیکی، سیستم فیثاغورثی رضایت بخش است.

جدول ۱: مقایسۀ چهار سیستم کوک اصلی

جدول ۱ اندازه پرده و نیم پرده را در چهار سیستم کوک اصلی مقایسه می‌کند. کوک فیثاغورثی باعث می‌شود که هر پنج تُن کامل (فواصل پرده در گام دیاتونیک) برابر با ۹:۸ (۲۰۴ سنت) و هر نیم‌ پرده [گام دیاتونیک از پنج پرده و دو نیم پرده تشکیل شده است] برابر با ۲۵۶:۲۴۳ (۹۰ سنت) باشند. اندازه‌ی نیم‌ پرده‌ها به‌طور قابل‌توجهی کمتر از نصف اندازۀ پرده است، اما این امر به صورت قابل ملاحظه، ملودی را ناملایم نمی­کند.

کوک بطلمیوسی، که اغلب به اشتباه کوک "ژوست" نامیده می­شود، یکی از پنجم­ها (D-A) را قربانی می­کند، و از نسبت ساده تر ۳:۲ به ۴۰:۲۷ تغییر داده و به مقدار یک کُما آن را بم­تر (کوجک­تر) می کند. مزیت این سیستم این است که تمام سوم های بزرگ، واقعی و یا "کوک" هستند، همانطور که همه ششم های بزرگ به جز F-D، که مانند کوک فیثاغورثی به نسبت۲۷:۱۶ (به جای ۵:۳) کوک شده است. در این سیستم تریاد D-F-A کاملاً غیرقابل استفاده است، اگرچه سایر تریادهای مورد استفاده کاملاً کوک هستند. (تریاد آکوردی است که از دو فاصلۀ سوم ساخته شده است.) برای ملودی، این سیستم دارای اشکالی است که از دو اندازه مختلف برایفاصلۀ پرده استفاده می کند: C-D، F-G و A-B پرده­های بزرگ هستند (۹:۸، یا ۲۰۴ سنت)، و D-E و G-A تُن­های کوچک هستند (۱۰:۹، یا ۱۸۲ سنت). تفاوت قابل توجه است بدون اینکه به اندازه­ای بزرگ باشد که نشان دهد آنها دو فاصله عمداً متمایز هستند. خواندن اولین جملۀ آهنگ "سه موش کور"، با نُت میانی بسیار بلند، به سختی می­تواند رضایت بخش به نظر برسد[ اشاره به استفادۀ فاصلۀ پردۀ بزرگ به عنوان نُت میانی در اولین جملۀ آهنگ سه موش کور].

اگرچه سیستم کوک ژوست توجه بسیاری از نظریه پردازان را به خود معطوف کرده است، اما معایب آن به حدی زیاد است که تردید وجود دارد که آیا این سیستم هرگز به طور قطع در مورد موسیقی چندصدایی اعمال شده است یا خیر. برخی از انواع اعتدال ممکن است مدتها قبل از اینکه به صورت مکتوب توصیف شوند به صورت تجربی به کار گرفته شده باشند. افزوده شدن پنج نت کروماتیک (کلیدهای سیاه پیانو) در طی چندین قرن، که گام کروماتیک کامل را ارائه می‌دهد، مطمئناً هیچ کمکی به بهبود کوک فیثاغورثی یا بطلمیوسی نمی‌کند.

جدول ۲: مقایسه هارمونیک چهار سیستم کوک اصلی

جدول ۲ انحراف چهار سیستم کوک اصلی را از کوک ایده­آل فواصل اصلی نشان می­دهد. استفاده از نت‌های کروماتیک به هر سیستم، ‌پنجم‌های درست و در عوض سوم‌ها و ششم‌های نادرست بیشتری اضافه می‌کند. مزیت­های سیستم کوک ژوست نسبت به کوک فیثاغورثی فقط در آکوردهایی که از کلیدهای سفید پیانو تشکیل شده­اند، تجربه می­شود. با توسعه هارمونی و افزایش استفاده از نت­های کروماتیک، هر دو سیستم کوک فیثاغورسی و بطلمیوسی به طور فزاینده­ای رضایت بخش نبودند.

افزودن دیدگاه جدید

مکتب صبا بصورت دوره ای اقدام به برگزاری کلاس های آنلاین آموزش موسیقی می کند، ابتدای هر ماه برنامه کلاس ها می توانید لیست آن ها را مشاهده کنید.

پس از مطالعه برنامه کلاس های ماه جاری اگر سوالی داشتید می توانید از طریق یکی از راه های زیر با ما تماس حاصل نمائید، برای این امکان، روی لینک های زیر کلیک نمائید.